شعر امروز و راه و رسم آن
گفتگوئى پرسش گونه ميان دو شاعر
)سياوش كسرائى و احسان طبرى(
بخش اول
سياوش كسرائى:
مى خواهم خواهش كنم كمى در باره ی شعر فارسى از گذشته ی دور و بويژه در باره ی كاربردهاى اجتماعى و سياسى آن صحبت بفرمائيد.
آيا به نظر شما در ملت ما اثر خاصى دارد؟ آيا مى توان خصيصه اى از جهت تأثير پذيرى در برابر شعر در ميان ساير ملل براى ما قائل شد؟ برد و كاربردهاى شعر در زندگى ما، احترام به شاعران، ميل به شاعرى كه اينهمه رو بفزونى است، پناه بردن به شعر در موارد شادى و غم هاى بزرگ، پديده ايست كه مرا به اين سئوال وا مى دارد.
احسان طبرى :
شعر را در كشور ما مى توان يك "فرهنگواره" (Subculture) ناميد كه تمدن ايرانى را در تمام جهاتش منعكس مى كند. در اين فرهنگواره نه تنها فلسفه و عرفان و سياست حتى طباخى يا خياطى نيز اسناد منظوم خود را بوجود آورده است. كاربرد اجتماعى و سياسى شعر در ايران هميشه فوقالعاده جدى بوده است. براى اسمعيليه و صوفيه و ديرتر براى جنبش حروفيه شعر افزار عمده ی تبليغ و ترويج بود. شيعيه از شعر به حد اعلا استفاده كرد و با آن مخالفان عقيدتى خود را نكوهيد و پيشوايان مذهبى خود را ستود. در دربارهاى پادشاهان و اميران از شعر سودجوئى فراوان كردند كه از سودي كه بنام "صله" به شاعران مى رساندند يا نمى رساندند بسى بيشتر است، (مقصد آنست كه حتى اگر تنها جهت صرفاً مادى اين سود را هم در نظر گيريم در دوران معاصر، جنبش مشروطيت با حربه ی شعر كار بزرگى انجام داد. افشاگرى استبداد در زبان جد يا طنز در شعر فارسى دوران مشروطه و پس از آن قوى است. همين اشارات كوتاه و پراكنده دامنه ی وسيع كاربرد اجتماعى و سياسى شعر فارسى را در تاريخ گذشته كشورمان نشان مى دهد.
اما اينكه آيا شعر براى مردم سرزمين ما جاذبهاى و تأثيرى خاص دارد حقيقتى است كه در آن محل ترديد نيست و اِلا مقام شعر در تمدن ايرانى به چنين اوجى نمى رسيد و اينكه اين خصيصه ی ويژه مردم ما باشد و از نوعى تأثيرپذيرى يگانه نزد ايرانيان حكايت كند، در پاسخ بايد بسى تأمل ورزيد، زيرا شعر در همه ی تمدن ها تجلى نيرومندى دارد و تنها مقايسه ی تاريخى ـ ادبى مى تواند نشان دهد كه آيا اين تجلى در كشور ما از همه ی جاى ديگر پرتوفشان تر است يا نه؟ اما با اطمينان مى توان گفت كه ايران در رديف كشورهاى نادرى است كه در آن شعر از چهارچوب عادى خود خارج شده و نقش مدنى و تاريخى عظيمى ايفا كرده است و چنانكه ياد كردم به نوعى فرهنگواره بدل شده است.
اينكه در كشور ما شعرگوئى و شاعرى چنين رايج است، نه تنها عامل پيدايش "پديده ی شعر" در ايران است، بلكه محصول آن نيز هست. چون شعر در ايران زياد به وسيله ی ادبيات و فرهنگ ديرينهاش "تبليغ شد"، لذا ناچار ميدان بيشترى باز مى كند، اين از نوع تأثير علت و معلول در يكديگر است و آنچه كه در اصطلاح سيبرنتيك معاصر آن را "پيوند معكوس" مىنامند.تمايل به قافيه بافى و آنچه به شوخى "مترومانى" يا "جنون وزن" نام گرفته تا آنجا كه من مى دانم در بين آلمان ها نيز قوى است و مانند ما براى هر چيز شعرى دارند. رومن رولان در رمان "ژان كريستف" به اين اشعار "بند تنبانى" آلمان ها اشاره مى كند كه با خط زيباى گوتيك نوشته شده است و مرقعوار در خانه ها و مغازه ها آويخته است.
از زمانيكه شعر "دمكراتيزه" شد و باستيل وزن و قافيه را به اصطلاح ويكتور هوگو درهم كوبيد، شعرسرائى از قيد و بند عروض كلاسيك رست و آسان تر شد، شعر به آن چيزى بدل شد كه قدما در حكمت آن را به بيان خواجه نصير "كلام مخيل" مى خواندند. اين امر از سوئى و نهاد پرشور و عاطفى خلق ما (لااقل در اين دوران تاريخ) از سوى ديگر، فورانى از شعرگوئى پديد آورده است.شعر اكسيرى براى رنج ها، عصاى تعادل براى مرد رسن باز و وسيلهاى براى جبران خلاءها و كمبودها شده، گاه نوعى افيون است، گاه نوعى شيپور نبرد، عملكردهاى مختلف، آن را دائماً به صحنه مى آورد و مورد نياز انسان مى سازد. خلق هاى ديگر نيز براى شعر جاى زيادى باز كردهاند و شعر به همراه موسيقى زندگى آن ها را انباشته است.
بارى شعر نعمتى است كه به قول يك ترانه ی معروف روسى "بشر را در زندگيش يارى و مددكارى مى دهد" تا جاده ی دشوار را آسان تر بپيمايد ولى در استفاده از هر نعمتى بايد اندازه شناخت.
سياوش كسرائى :
آیا به نظر نمی رسد که در دوران معاصر به ویژه در پنجاه و چند سال گذشته کوشش شد که پیوند ما با فرهنگ و ادب کلاسیک یا قطع شود یا درک و دریافت های مخدوشی از آن داشته باشیم !؟
هر ملتی می تواند از فرهنگ کلاسیک خود، فرهنگ فولکلوریک خود و فرهنگ جهانی بهره برداری کند ، ملاحظه میکنید که استفاده صحیح از این سه گستره را در کشور ما تباه کرده اند لطفاً در این زمینه ها نظر خود را بیان دارید.
احسان طبری:
اینکه در دوران سلسله ی پهلوی خشت های تمدن معاصر در کشور ما عمداً و "سهواً" کج نهاده شده مورد تردید نیست. بخشی ثمره ی نقشه های سنجیده ی استعمارگران بوده و بخشی ثمره ی عقب ماندگی ها، عوامی ها و ندانم کاری ها ، لذا نه تنها در زمینه ی ادب کلاسیک ، بلکه در همه ی زمینه های تمدن امروزی کارهائی شده که غالباً می توان ، بدون بیم از غلو یا غرض ، آنها را "خرابکاری" نامید. فرهنگ کلاسیک ما را ، هم ار جهت شناخت ، هم از جهت تعبیر این وقایع ، به غلط یا به شکل تحریف شده عرضه کرده اند. آن را به سود مقاصد اشرافی و اربابی خود مورد تفسیر قرار داده اند. فن تفسیر یا "هوریستیک" در ادب و فرهنگ فن حساسی است. تاریخ گذشته را نمی توان و نباید نه زیباتر ساخت و نه زشت تر، ولی باید مضمون و معنای واقعی زمان و مکان و تداوم و خلاقیت آن را جست و یافت و عرضه داشت. کاری که ابداً ساده نیست. آیا فردوسی تنها مداح نهاد شاهنشاهی است؟ آیا عرفان ایرانی تنها قلندریِ اوباشانه و ایدآلیسم منحط است؟ آیا بهترین نمونه ی ادب منظوم و منثور فارسی همانست که ما می شناسیم و به ما عرضه شده ؟ آیا در شناخت گویندگان این ادب هزار ساله نباید تجدید نظرهای جدی کرد؟ و از این نوع پرسش ها باز هم می توان مطرح ساخت، در یک کلمه به کار انجام شده باید از دیدگاه بازخوانی و بازشناسی برخورد کرد. اما در عرصه ی اخذ فرهنگ جهانی و در زمینه ی بررسی فرهنگ فولکلوریک ما و دیگران نیز نقائص و نارسائی ها زیاد است. البته طی قریب شصت سال ، ملتی که تمدنی کهنه دارد، دست روی دست ننشسته است و کار زیاد و گاه کارهای بسیار با ارزشی انجام گرفته و زمان چنان به عبث نگذشته است ، ولی با اطمینان می توان گفت که اگر یک سلطنت استبدادی دست نشانده ی استعمار بر سرنوشت ما ایرانیان مسلط نبود و به ویژه پس از 28 مرداد 1332 خرابکاری و انحراف در مسیر رشد و ترمز کردن حرکت طبیعی جامعه با این حرارت موذیانه انجام نمی گرفت کار انجام شده ، هم بیشتر و هم بهتر بود. لذا من فقط میتوانم اظهارات آن دوست ارجمند را در این زمینه تأئید کنم ، و آرزو کنم که این برخورد مجدد و فعالانه به فرهنگ ادبی ایران ، که هم اکنون آغاز شده، بسط یابد. در این زمینه کاری که باید انجام گیرد بی اغراق الوندگونه است و کار یک نفر و دو نفر ، حتی کار یک نسل و دو نسل نیست. ما از جهت فرهنگ کلاسیک و فولکلوریک خود ، بدون میهن پرستی کاذب ، غنی هستیم . کاری که باید در عرصه ی کسب فرهنگ هنری و ادبی جهانی انجام بدهیم نیز هنوز در آغاز است و تا کنون در حکم گلگشتی کمابیش نامنظم بوده است. در کشورهای رشدیافته ای که من می شناسم زبان و ادبیات کشورهای همه ی جهان کارشناس درجه ی اول دارد و در مورد جغرافیا ، تاریخ ، زبان و ادب هر کشور گاه پژوهش های گرانقدری انجام گرفته که خود صاحبان اصلی آن ادب و زبان ، نیازمند بهره گیری از آن هستند. چنانکه ما از ایران شناسان خارجی چه بهره ها که نبردیم. ایران هنوز از آن مرز دور است و کارش در حدود نوآموزی « دیله تانیسم » است نه پژوهشگری استادانه ، ولی ما لیاقت رسیدن بدان مرز را داریم ، به شرط آنکه منظم و سیستم وار عمل کنیم نه به صورت گلچینی های پراکنده. روشن است که همه ی اینها بسته به آنست که چه نظام اجتماعی ، با چه اسلوب فکر و عمل در کشور ما پا بگیرد.
سياوش كسرائى :
چنین به نظر می رسد که در قبال دگرگونی های اخیر کشورمان ، هنرمندان ما به طور اعم و شعرا بالاخص نوعی سکوت اختیار کرده اند. به گمان شما کدامیک از موجبات ذیل ممکن است علت آن باشد.
این دگرگونی را به درستی شناخته اند؟ برای عکس العمل زود است؟ در کار پی ریزی بنای جدیدی هستند؟ حرفی در خورد برای گفتن ندارند؟ به سبب داشتن تعهدات و مسئولیت های دیگر به امور دیگری اشتغال دارند؟ به نظر شما وظیفه ی هنرمندان ما در قبال این دگرگونی چیست؟
احسان طبری:
به علت غیبت طولانی در جامعه ی ایرانی ، قادر نیستم که علت «سکوت» هنرمندان را مشخص کنم – اگر در واقع چنین «سکوتی» وجود داشته باشد – همه ی عللی که ذکر گردید حتی می تواند در عین حال صادق باشد و به اصطلاح همبودگی این علل « مانعه الجمع» نیست. تصور میکنم مسئله ی « زود بودن عکس العمل ها » و «در کار پی ریزی بنای جدید بودن» که ضمن عوامل بیان داشته اید ، عوامل جدی تری برای توضیح آن پدیده است.
اما در اینکه هنرمندان در قبال انقلاب ایران مسئولیت سنکینی دارند محل حرفی نیست. این انقلاب ، مثل همه ی انقلاب ها ، برای آنکه حرف آخرش را بزند هنوز باید راه درازی را طی کند . وظیفه ی هنرمندان در این «راه پیمائی انقلابی جامعه» سکوت نیست. بلکه همگامی با آن است که معمولاً در نوع اثر هنری پدید می شود: آثار «طی راه» و آثار «پس از رسیدن به منزلگاه» ، یعنی وقتیکه به هدف میرسند می توانند راه طی شده را از آغاز تا پایان ببینند و بشناسانند. البته آثار «طی راه» میتوانند متضمن برخی تعمیم های هنری نارس و خام و شتاب زده باشند ولی با اینهمه ضرورند و کمک میکنند. سکوت نمی توان کرد. باید به تحرک انقلابی جامعه و به ثمربخشی آن در سمت سالم و طبیعی از هر باره یاری رساند.
شعر فارسی ، با آنهمه هیمنه ی فرهنگی خود ، در اینجا وظیفه ی روشنی دارد که ذکر آن از طرف من زبان درازی است، زیرا شاعران ما خود نیک واقفند ، البته وضع نو به شناخت سیاسی و هنری نیازمند است و شاعر باید موضوع ها و افزارهای مناسب با محیط و سودمند برای هدف را بیابد و این امر نوعی «مکث» و «انتراکت» را ناگزیر می سازد ، همانکه آن دوست ارجمند «در کار پی ریزی بنای جدید بودن» نامیده اند.
سياوش كسرائى :
رستاخیز اخیر ایران که با شرکت قشرها و گروه ها و طبقات گوناگون اجتماع بر پا شد افراد میلیونی تازه ای را به مسائل اجتماعی و سیاسی و از آن طریق به خواندن و شنیدن راغب کرده و ولع عجیبی به سوی نشریات و کتب در آنها مشاهده می شود که بخشی از این میل شامل مطالب ادبی و هنری و شعر و سرود و ترانه است و جالب آنکه همه ی مطالب موجود قبلی را نیز مردود می شمارند که علل آن البته معلوم است زیرا:
- یا فرمایشی بود و در جهت تأئید و تحکیم حکومت
- یا طبق تجویز و اشاره ی استعمار بود و اشاعه دهنده ی اندیشه های کاذب و زیان بخش
- یا متون دور از ذهن عامه بود
- و یا ضرورتاً به سبب حال و هوای اختناق حاکم ، سمبولیک و استعاری و تمثیلی ، لذا گاه مبهم ، نا روشن و پیچیده.
برای نزدیک شدن به این توده ی پر اشتها چه راه هائی را تجویز می کنید؟
احسان طبری:
توجه آن دوست ارجمند به پیدایش یک نوع تحول کیفی در میدان تجلی هنر و نوع هنرپذیران و به اصطلاح «فوروم» هنری درست است: بدین معنی که هنر از سالن های بورژوائی دوران پهلوی ، با تمام ویژگی هایش که بیان داشتید و همه خوب می شناسیم ، از زاویه ی خاموش روشنفکر و کمابیش هنرمند منفرد که با خشم سرکوفته و غم ناشناخته ی خود میزیسته ، خارج شده و می شود و عطش میدان ها و خیابان های شهر و روستا برای گوارش هنر در کار فزونی است.
هنر می خواهد از هنر «زبدگان» یا «الیت» به هنر میلیون ها بدل گردد. به علاوه هنر از زیر فشار سانسور ساواکی تن رها میکند و می تواند در فضای ، ولو بطور نسبی ، آزادتری پر بگشاید. این تحول هم از جهت نوع هنرپذیران و هم از جهت امکانات آفرینش هنری یک تحول کیفی است. فصلی نو در تاریخ جامعه و لذا در تاریخ هنر گشوده شده و شکل میگیرد. هنرمندان ما ناچار باید این تحول کیفی را در نظر گیرند. اگر به صحبت قبل برگردیم یک علت سکوت چنانکه یاد کردیم ، سکوت در مقابل «تازه ایست» که هنوز هنرمند آنرا نمی شناسد . «گفته ها» کهنه شده و تکرارپذیر نیست و حال آنکه «چه باید گفت؟» هنوز کاملاً روشن نشده و لذا شخص ناچار منتظر فرصت گفتن می ماند ، به ویژه آنکه خود مسئله ی هنر را ایدئولوژی های متداول امروز زیر سئوال قرار می دهند و در جستجوی دریافت ویژه ای از آن هستند . وضع نو تأثیر متناقضی در هنر خواهد داشت، از سوئی آنرا خلقی تر و سرزنده تر و بسیجنده تر میکند و از سوئی شاید میدان جستجوگریهای انتزاعی و پیچیدگیهای روشنفکرانه و نوآوری شکل گرایانه را بر آن تنگ تر سازد. این پدیده دوم همیشه مثبت نیست . جستجو و نوآوری ها ، ژرفکاوی ها – که بدون آنها کار هنر به ابتذال میکشد – برای تکامل هنر ضرور است. سرنوشت آینده ی جامعه ی ما نیز هنوز زیر علامت سئوال است. ولی اگر واقعاً انقلاب به گل بنشیند و میوه بدهد و محیط آزاد رشد اجتماعی پدید آید ، باید از هم اکنون در باره ی سیاست تکامل هنری در جامعه به درستی اندیشید و تا شکوفائی هنر بدون تنزل احتمالی سطح آن انجام پذیرد. در عین حال باید در مقابل گرایشهای ضد هنری که از تعبیر غلط و قشری ایدئولوژی مذهبی ناشی می شود ، خردمندانه و هوشیارانه با توسل به استدلال های قوی ایستادگی کرد. تکرار میکنم : این وضع کاملاً نوی برای هنرمندان ماست. دفاع از هنر ، نه به شکل عاطفی که به وحدت مردم زیان رساند ، بلکه به شکل تعقلی ، هم در گفتار و هم در کردار ، به یک ضرورت بدل شده است . من تصور میکنم که انقلاب بزرگ ما به هنر از انواع : شعر ، نثر ، موسیقی ، نقاشی ، معماری ، سینما ، رادیو و تلویزیون و غیره نیاز حیاتی دارد و هنر در عرصه ی نبرد فکری با گرایشهای غلط قشری مسلماً پیروز خواهد بود. جز این راهی نیست. این وضع متناقض در انقلاب ما نباید مایه ی دلسردی هنرمندان شود. تاریخ از نابیوسیده ها ، گاه مطبوع و گاه نامطبوع ، سرشار است. نباید از مبارزه درست و تلاش منطقی و از «راهش» تن زد و کرخت شد، تسلیم شد ، از عرصه گریخت یا به واکنش های خشمگین پرداخت ، که به کار کمک نمی کند. زیرا هنرمند زمان ما حق ندارد فقط عاطفی باشد ، با آنکه این حق اوست که عاطفی هم باشد ، زیرا هنرمند است و هنرمند تهی از شور نیرومند ، هنرمند نیست . پس از نخستین سکوت نسبی ، وقت آنست که هنرمند محیط تازه ی پس از انقلاب را بیابد و شراع بکشد و کشتی خود را در اقیانوس بی پایان تاریخ در مسیر نو به حرکت در آورد – این وظیفه ی مقدس شهروندی اوست و هنرمند قبل از همه یک شهروند است. در نبرد عظیمی که برای نوسازی جامعه در گرفته افزار هنر و لذا افزار شعر نمی تواند و حق ندارد شرکت نداشته باشد. ما شعر را مانند شاعر غنائی روس - یِه سنین ، تنها « طنبوری برای شاعر » نمی دانیم بلکه آنرا حربه و سلاحی در پیکار بزرگ تاریخ می شماریم باید از این سلاح در راه درستش و در کنار مردم و به سود مردم با شور تمام استفاده کرد . اینها حقایقی است عیان ولی درست و همیشه حقایق عیان و بدیهی ، مبتذل نیست و تکرار و تأکیدش واجب است به ویژه اگر چنین وجوبی احساس شود.
سياوش كسرائى :
با توجه به سال های طولانی مهاجرت و اقامت در کشورهای خارج انعکاس هنر و ادب ایران را در آن صفحات چگونه یافتید و آیا اصولاً زمینه ای برای بسط و گسترش آن هست اگر ممکن است اندکی در باره ی تلقی دیگران از هنر امروز ایران صحبت بفرمائید.
و اما آخرین پرسشم ، به کدامیک از زمینه های گشوده شده در هنر و ادبیات ما امیدوارترید ؟
احسان طبری:
در مورد بخش نخست سئوال شما ، اگر نمونه ی اتحاد شوروی را ( که در آن نه سال از سی سال مهاجرت اینجانب گذشته) برداریم ، آنگاه باید گفت که بدون تردید شوروی از جهت پژوهش در باره ی تاریخ و ادب کلاسیک و معاصر ایران و زبان فارسی و صرف و نحو و تجوید آن در چنان دامنه ی وسیع و در چنان حدی از کیفیت بالای علمی کار میکند ، که به نظر من همتائی ندارد. دهها تن از شاعران و نویسندگان امروزی به زبان های متداول در شوروی ترجمه و چاپ شده اند. انعکاس هنر ادبی ایران در این کشور انعکاس مثبتی است. پس از ادبیات فیلم فارسی نیز در شوروی بازتاب جالبی دارد. در این زمینه می توان مطالب مشخص بسیاری گفت که جایش در این گفتگو ی کوتاه نیست. در مورد بخش دوم سئوال ، برای دادن پاسخی سنجیده ، من خود را نیازمند حس می کنم که با جریانات مختلف هنری امروزی ایران در ادبیات ، هنر نمایشی ، هنر تصویری و پلاستیک ، موسیقی و غیره بیشتر آشنا شوم ، بدون شک پیشرفت نسبت به دورانی که در میهن خود زندگی می کردم ، نظرگیر است ولی نابهنجاری ها ی عمومی رشد ( که علل آن روشن است) در اینجا نیز اثر خود را باقی گذاشته است. امید است در صورتی که خود را برای انجام داوری آماده تر حس کنم ، در این زمینه ها مطالبی در میان بگذارم.
نقل از : دنیا شماره ی 3 سال 1358
ارگان تئوریک «حزب توده ی ایران»
ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بخش دوم
باز هم گفت و شنودی در باره ی شعر و شعر امروز
سياوش كسرائى :
با به ميدان آمدن توده هاي بزرگ مردم ، رفته رفته انديشه هاي اجتماعي نيز در تمام سطوح براي پائين ترين طبقات اجتماع مطرح شده و مورد بحث و گفتگو قرار گرفته است و هر روز ضرورت داشتن بياني ساده تر و همه فهم تر ، در زمينه ي نشر مسائل اجتماعي بيشتر مي شود .
شاخه اي از هنر نيز شعر است كه خود بخشي از فرهنگ اجتماعي است . اين هنر نيز به فراواني مطرح و مورد استفاده واقع شده است و آن چه بسيار به چشم مي خورد اين است كه از ابتداي جنبش اخير ، مردم ايران اصرار داشته و دارند كه براي موزون كردن شعارها و منويات سياسي خود ، آنها را به قالب شعر در آورند . كه خود بيانگر اين معنا است كه توده ها شعر را به مثابه ی يكي از ابزارهاي مبارزه انتخاب كرده و به رسميت شناخته اند . در اينجا نمي خواهيم در باره ي ضعف يا قدرت اين شعرها و شعارها سخن گوييم .
با توجه به آن چه گفتيم . اين دوران بهترين هنگام براي پيدايش آن شاعران بزرگ خلقي و مردمي است كه بتوانند با بيان ساده ، همه فهم و هنرمندانه خود پاسخ گوي نيازها و راه گشاي بن بست ها و يا عرضه كننده ي حسرت ها و اميدهاي خلق ، در راه مبارزه با دشمن و اعتلاي جامعه باشند .
و امّا به نظر ميرسد كه در راه خلقي ، مردمي و يا توده اي شدن شاعران در ايران ( در شرايط كنوني ) دشواريهائي چند قرار دارد كه پاره اي از آنها به شرح زير است :
1) كمبود سواد خواندن و نوشتن
2) وجود خلق هاي گوناگون با زبانها و گويش هاي متفاوت
3) نازل بودن سطح فرهنگ عمومي براي درك زبان اشعار
4) نبودن شاعران بزرگي كه از طبقات محروم اجتماعي برخاسته باشند
5) فقدان انجمن ها و كانون هاي ديرپاي هنري و ادبي كه شعراي خلق هاي مختلف ايران را براي جذب و درهم آميختگي فرهنگ هايشان در كنار هم گرد آورده باشد .
6) بي اعتنايي به گردآوري و بررسي ترانه هاي محلي و شعراي خلق ها
7) سنت گوشه گيري و انزوا طلبي هنرمند و به ويژه شاعر ، در اين مرز و بوم كه خود ، شعر را به امري خصوصي و شخصي و وسيله اي براي بيان جهان دروني هنرمند تبديل ميكند . اين خود موجب پيدايش نوعي زبان و بيان خاص و خصوصي است و ارتباط خواننده را با گوينده ي آن دشوار مي كند . اين وضع وقتي به اوج خود ميرسد كه سياست اعمال فشار حكومت ها را نيز كه در گذشته بر همه ي حيات اجتماعي و از جمله بر انديشه و بيان آزاد مسلط بود ، بر آن بيفزائيم و آن گاه است كه با انواع بيان هاي تمثيلي و نمادگونه روبرو خواهيم بود كه دستيابي به جهان هاي شاعران را بر عامه ي مردم از هر باره مشكل تر مي كند .
احسان طبری:
پس از برچيده شدن بساط سلطنت استبدادي و دست نشانده ي محمد رضا پهلوي و اعلام جمهوري ، فضاي تازه اي از جهت سياسي و اجتماعي در كشور ما به وجود آمده است كه هنوز سيماي كامل به خود نگرفته است .
تكامل انقلاب در ايران بسيار پيچيده و وضع گاه غير شفاف و سرشار از بيم و اميد است . اين بغرنجي و رازناكي وضع ، همراه با مشكلاتي كه هم ياران انقلابي و هم دشمنان ضد انقلابي به وجود مي آورند ، نوعي گيجي و سردرگمي و بلاتكليفي پديد آورده است . بسياري كه از انقلاب انتظارات ديگري داشتند ، به حق يا ناحق ، دچار سرخوردگي و دل زدگي شده اند . چنين جوي ، هيجانات بزرگي برنمي انگيزد زيرا فتح يا شكست در آن براي طبقات گوناگون با وزن همانند و همساني وجود دارد . فتح حماسه آفرين است . شكست فاجعه آفرين است و حماسه و فاجعه اجتماعي موجب اوج گيري احساس مي شود كه آن را اروپائيان "Paroxysme" مي نامند . اوج گيري احساس لازمه ي آفرينش هاي هنري است . بدون آن نمي توان انتظار كارهاي برجسته داشت .
حق با آن دوست ارجمند است كه دوران هاي انقلابي و اوج نهضت هاي وطني براي بروز شاعران ملي دوران مساعدي است ، عده اي از شاعران ملي و انقلابي و خلقي مانند : بهار ، عشقي ، عارف ، اشرف الدين حسيني ، اديب الممالك فراهاني ، اديب پيشاوري ، وحيد دستگردي ، فرخي يزدي در چنين ادواري پديد شدند . براي رفع سوء تفاهم تصريح مي كنم كه اين جانب همه ي اين شاعران را در يك كفه نمي گذارم ، برخي از آنها در دوران هائي از زندگي به سوي سازش رفتند و قلم خود را به مديحه آلودند . كساني در راه استقلال و آزادي جان خود را نثار كردند . كساني تا آخر عمر مظهر پارسايي و عزت نفس ماندند . سرنوشت ها گوناگون است . ولي به هنگام تصفيح دواوین اين شاعران ، بسياري اشعار ملي و انقلابي و خلقي مي يابيم و عنوان " شاعر ملي " حتي به كساني مانند عشقي از طرف معاصران او داده شده است .
ولي انقلاب ما كه از آغاز با عواطف مذهبي در آميخت ، داراي آن چنان ويژگي است كه حتي احساسات وطن گرايانه را به شيوه ي مرسومي و سنتي آن نمي پذيرد ، زيرا آن را در رابطه با فرهنگ و اسطوره ي كهن شاهنشاهي و طاغوتي مي بيند . اشعار غنايي يا حماسي لائيك ، كه ابداً مخالف مذهب نيست ولي جنبه ي مذهبي نيز ندارد و اين همه در تاريخ معاصر ما تكرار شده ، ولي اين نوع اشعار اين روزها ، بدون آن كه كسي رسماً و تصريحاً بگويد ، عملاً " ناباب " بودن خود را احساس مي كند و لذا به كنجي خزيده است . به همه ي اينها آن عللي نيز كه شما در سخنان خود به تفصيل و به درستي ياد كرديد افزوده مي شود . من اميدوارم كه انقلاب در تكامل خود محيط مطبوع و جان بخشي براي شعر واقعي ايجاد كند . جاي یأس نيست ، به قول شاعر :
نوميد نيم ز كار عشقش زيرا كه زمانه هم به كاري است
سياوش كسرائى :
نيما و افراشته دو شاعر نامدار ايران و دو چهره ي محبوب روشنفكران و مردمند كه با سبك و سليقه و زبان و بيان و فضاهاي خاص خود و به كلي متفاوت با يكديگر اما در يك راه و يك جهت گام برداشته اند .
براي روشن شدن پهلوهاي ديگر شعر مردمي ، خلقي – توده اي ، اگر ممكن است در مورد اين دو سيماي درخشان شعر بعد از مشروطيت ايران مطالبي بفرمائيد .
احسان طبری:
افراشته شاعر خلقي و نيما ، در دوران هايي از آفرينندگي خود ، شاعر انقلابي است . محبوبيت ، هنوز شاخص نوع و جهت اجتماعي يك شاعر نيست شاعران اجتماعي را مي توان به " شاعران ملّي " ( كه احساس حماسي و رزم عليه ستم گر خارجي را بر مي انگيزند ) و " شاعران خلقي " ( كه از زندگي مردم و به زبان مردم سخن مي گويند ) و " شاعران انقلابي " ( كه شور تحول طلبي سياسي و اجتماعي را در جامعه بيدار مي كنند ) تقسيم كرد . اين از جهت سمت اشعاري است كه عرضه ميدارند . اين كه محبوبيت پيدا كنند يا نه ، آن امر ديگري است . البته معمولاً شاعران ملي و خلقي و انقلابي ( اعم از حماسي يا غنايي يا طنزگو) محبوبيت پيدا مي كنند ، زيرا " فوروم " ( (Forum يا جمع خواستاران شعر آنها ، اكثريت مطلق جامعه است و جامعه سپاسگزار كساني است كه بر طنبور اعصاب آنها نغماتي مي نوازند كه به سود تكامل آن است .
از ميان شاعران دوران اخير ، عشقي و عارف از زمره ي شعراي ملّي و فرخي و لاهوتي از زمره ي شعراي انقلابي و اشرف الدين حسيني و افراشته از زمره ي شاعران طنزگوي خلقي هستند . نيما و خود شما در بسياري از آثار خود ، اشعار غنايي انقلابي آفريده ايد . منتها سطح فني و ادبي شعر و لذا " فوروم " پذيرنده ي آن فرق مي كند . اگر سطح شعر از جهت تخيل ، زبان ، پيچيدگي فكري كه بيان ميدارد ، بالا باشد شعر به شعر " خواص " بدل مي شود . خاصه پسند بودن يا عامه پسند بودن يك شعر ، مطلب ديگري است كه ربطي به نوع اجتماعيت شعر ندارد . اين مقولات را بايد از هم جدا كرد و الا تحليل سر در گم مي شود .
امّا در باره ی افراشته و نيما ، نظر اين جانب در گذشته نيز بارها ذكر شده و روشن است . شاعر خلقي افراشته ، كه در عين حال يكي از استادان شعر گيلكي است ، قطعات " سهل و ممتنع " و غالباً طنزآميز در باره ي مسايل سياسي و زندگي مردم ايجاد كرده كه در ادبيات فارسي ممتاز است . البته مانند هر شاعري در آثار او غث و ثمين و در حيات آفرينش او اوج و فرود وجود دارد ولي در مجموع افراشته چهره ي تابناكي است كه حزب ما به او مي بالد و تاريخ ادبي خاطره اش را جاويد خواهد ساخت .
نيما شخصيت ممتاز ديگري است . او راه گشاي برجسته ی تحول انقلابي در شكل و مضمون شعر فارسي است و تا امروز هم در اين عرصه استاد بي بديل بزرگي باقي مانده است . نيما شخصيت هوگو را ( كه دژ قوافي را تصرف كرده ) و ماياكوفسكي را ( كه شعر را در خدمت طبقه ي حمله ور تاريخ قرار داده ) ، در خود جمع دارد و سرفصلي در تاريخ ادب ما پديد آورده است . بر خلاف تصور برخي اديبان خشك و سنت گرا ، ستايش نيما كوچكترين منافاتي با ستايش ادب كلاسيك ما ندارد و اختلافي كه ساواك بين نوپردازان و كهن پردازان پديد آورده بود ، عبث ، موذيانه و مصنوعي است . خوشبختانه شاعران بسياري هم اكنون فعالند كه هم در زمينه ي شعر كلاسيك و هم در زمينه ي شعر نو آثار ارزنده اي پديد مي آورند مانند خود شما ، هـ . ا. سايه ، آقاي شفيعي كدكني ، آقاي مهدي اخوان ثالث و ديگران .
سياوش كسرائى :
طرح ها و پيشنهادهاي نيما ، با همه ي سرسختي جامعه ي كهن ، بر آن فائق آمد و اينك در كنار شعر كلاسيك فارسي ، جاي شايسته ي خود را به دست آورده است و لذا در اينجا بر روي آن شيوه از شاعري درنگ نمي كنيم ، امّا آنچه تازه تر ، غريب تر ، و ظاهراً بي قاعده تر و لذا سهل الوصول مينمايد قطعاتي است بي وزن و قافيه امّا داراي تعابير و تشابيه و استعاره و ديگر ملاحظات هنرمندانه ي شعر كه نيك و بدل آن رواج فراوان دارد .
- به نظر شما اينگونه سخن گفتن آيا در ادبيات كلاسيك ما با كاربرد شاعرانه جايي داشته است ؟
- آيا قواعدي بر آن حاكم است يا ميتوان آن را بر قواعد معيني استوار كرد ؟
- علل رواج آن چيست ؟
- آيا به سبب فقدان وزن عروضي كه تحفظ آن را دشوار مي كند و از ماندگاري اثر مي كاهد مي بايد اين شيوه ی سخن گويي را طرد كرد ؟
احسان طبری:
خواجه نصير الدين تصريح مي كند كه از نظر قدما شعر " كلام مخيل " است و وزن و قافيه جنبه ي نسبي و اعتباري است . لذا پيدايش " اشعار آزاد " و فارغ از وزن و قافيه امري طبيعي است و در ادبيات معاصر شايد والت ويتمن در امريكا از آغازگران اين شيوه باشد و سپس شاعران برجسته اي در اين زمينه پديد شده اند ، مثلاً مانند پابلو نرودا در شيلي يا سن ژان پرس در فرانسه كه در دوران ما شهرت فراواني به هم زدند و از جمله مورد علاقه ي هنري اين جانب هستند . منتها از ميان رفتن قيد وزن و قافيه ، بر اهميت تخيل شاعران و ژرفاي انديشه ي شاعر مي افزايد و اگر قدرت پندار و ژرفاي فكر نيست ، آن گفته رنگ مي بازد و به يك صفحه ی نثر معمولي بدل مي شود كه به قول شادروان افراشته آن را با مداد نوشته و سپس وسط آن را با مداد پاك كن ، سترده باشند .
درست است كه اشعار موزون و مقفي بهتر در حافظه مي گنجد و حافظه پذيري " اشعار آزاد " ( Vers Libre) كم است ولي اين نكته يك ملاك هنري نيست . اين ايراد را كساني به موسيقي مدرن نيز گرفتند كه فاقد نغمه ( مه لودي ) است لذا فاقد خصلت حفظ پذيري است . اين ايراد به خودي خود مي تواند از يك واقعيت حكايت كند ، ولي نمي تواند مانع منطقي در سر راه پيدايش شعر آزاد يا موسيقي دوازده گامي يا موسيقي كنكرت يا موسيقي ابستراکت و انواع ديگر موسيقي مدرن قرار گيرد . حفظ پذيري ملاك هنري بودن نيست .
مسئله ی ماندگاري اثر نيز يك مبحث بغرنج است . علل ماندگاري اثر و گاه رستاخيز مجدد يك اثر گمشده ، مختلف است . يوهان سباستيان باخ در ميان موسيقي دانان و فرانسوا ويلن در ميان شعرا مدتي در تاريخ گم شدند و جلوه باختند ولي سپس رستاخيز كردند . سليقه ی عصر ، ادراك هنري ، نياز جامعه و غيره در اين امر مؤثر است . ما اخيراً نثر شاعرانه و ژرف شمس الدين ملكداد تبريزي را كشف كرده ايم و گاه از آن بيش از اثر بسیاري از شاعران لذّت مي بريم . خاقاني در تاريخ ادب ما گاه گم شد و گاه رستاخيز كرد . ماندگاري مطلب بغرنجي است و نمي توان آن را با حافظه پذير بودن شعر همسان دانست . هيچ يك از اين دو مقوله نيز نمي توانند ملاك مطلق ارزيابي هنري باشند .
به هر جهت شعر آزاد در ادب فارسي جا باز ميكند و انواع خوب آن را بايد در كنار ديگر اشعار خوب فارسي قرار داد و براي آنها «حق اهليت هنري كامل قائل شد . به قول ولتر :
" همه انواع هنر زيباست ، جز نوع كسالت بارش " .
در باره ي قواعد مدوّن براي شعر آزاد و سپيد همين قدر مي توان گفت كه چنين قواعد مدوني كه بتواند براي همه ی زبان ها اعتبار داشته باشد موجود نيست و در زبان فارسي نيز در اين باره چيزي نوشته نشده . اگر محققي مصالح شعري گرد آمده در زبان فارسي اعم از اصل و ترجمه را با دقت بررسي كند و قادر باشد قوانين رتوريك را بر آن ها انطباق دهد ، شايد بتواند به نتايج تعميمي معيني برسد . ولي اين كاري است سنگين و كم اجر . لذا نوعي خلاقيت آزاد و مبتكرانه شيوه ي اساسي كار شاعران نوپرداز است و بعضي بخش هاي رتوريك به قدري محدود است كه هنوز نمي توان آن ها را براي عرضه داشت علمي كافي شمرد . ملاك اساسي كماكان ذوق سالم هنري سراينده است و پذيرنده ي اثر هنري .
به عنوان نتيجه اين نكته را يادآور مي شوم كه براي شاعران آغازگر و جوان ما شروع با اشكال كلاسيك و يا اشكال نوپردازانه ولي موزون و مقفي به مراتب سودمندتر است . مهارت در اشكال كلاسيك را بايد از ضروريات شاعري دانست . در نقاشي نيز كساني مانند ماتيس ، پيكاسو ، شاگال ، دالي و ديگر مدرنيست ها ، مهارت خود را در اشكال آكادميك نشان داده اند . بزرگ ترين شاعران نوپرداز معاصر ما نيز چنان كه گفتيم داراي چنين خصيصه اي هستند .
نقل از : دنیا سال 1359 شماره ی 4
ارگان تئوریک «حزب توده ی ایران»
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
بخش سوم
« مطرب که عاشق نبود و نوحه گر که دردمند نبود، دیگران را سرد کند »
شمس تبریزی
گفتگو در باره ی برخی مسائل شعر امروز
1- تکنیک ، تکنولوژی و هنر
سیاوش کسرائی:
پدید آمدن هنر کار می برد ، و کار زمان می خواهد. فاصله ی اثرگذاری بر هنرمند تا تخمیر و درهم جوشی در انباره ی ذهن او و شکفتن مطلب و رعایت قواعد و آداب و مواظبت های فنی و غیره را در گذشته ، روزگار به هنرمند فرصت می داده است.ولی به گمان من یکی از تغییرات عمده و بنیادی در کار (هر کاری ) تغییر سرعت و ریتم است ، همچنانکه آهنگ حرکت موزون کاروان ها پایه ی کار بسیاری از اوزان شعری ما بوده است ، این ریتم حرکت با سرعت سیر هواپیماها و موشک ها و وسایل برقی دیگر و انواع ماشین ها ، اعم از تایپ الکترونیک تا روتاتیو ، یا وسایلی مانند سینما و تلویزیون و تلفن سرعت و شتاب بیشتری گرفته است. هنر نیز در ارتباط با این وسایل از پاره ای ملاحظات خود کاسته است. حرکت های تند و ساده شده در نقاشی و مجسمه سازی ، ریتم های تند موسیقی و کوتاه و بلندی سطور شعر که دور از نواخت های منطبق برهم گذشته اند و انتخاب اوزان کوتاه یا شعر بیز وزن همه حاکی از این تغییر بزرگ است. نتیجتاً به نظر میرسد که نوعی سرعت هنرمندان نیز پدید آمده است ، به این معنا که همه ی کارهای قبلی در درون و بیرون آفریننده ، برای آقرینش هنری می باید با زمان کمتری پدیدار شود. چه ، جامعه بی تابانه در انتظار دریافت سفارش روزافزون متاع خویش از کارگاه هنرمند است.
نظر شما نسبت به تغییراتی که شتاب کلی تکنیک در همه ی مسائل اجتماعی از جمله در هنر به وجود آورده چیست؟
احسان طبری:
در واقع یکی از پایه های عینی تحول در سبک و شکل و محتوای هنر امروز همین تحول ریتم یا آهنگ رشد اجتماعی و پایه ی فنی آن اشت که یادآور شده اید. مثلاً سبک معماری «روکوکو» (Rococo) در گذشته برای یک قشر نازک اشرافیت ، در محیطی کندکار و پرحوصله ، با منطق زمان همخوانی داشت ، ولی امروز چنین سبکی نمی تواند لااقل سبک مسلط معماری باشد. طی پنج سال آینده (1985-1980) در شوروی موافق سند دولتی مهمی که اخیراً در باره ی تکامل سال های 80 در این کشور نشر یافته ، پنجاه میلیون نفر به آپارتمانهای نو منتقل خواهند شد. در این شرایط معماری تکنیک خود را که گاه حتی خودکار است پدید می آورد .لذا سبک های «گتیک»، «باروک» ، «روکوکو»،«آمپیر» جایی ندارد. کوشش ناموفقی برای احیاء نوعی « نئو کلاسی سیزم» در معماری بود که شکست خورد. لذا طرح مسئله از جهت بازتاب ریتم تحول اجتماعی-فنی در اشکال هنر علی الاصول درست است.
ولی گستره ی هنر گستره ی خاصی است و هم در درون کل آن قوانین ویژه ای وجود دارد و هم در رشته های جداگانه اش و هم حتی در تحقق زمانی-مکانی هر رشته.
تاریخ هنر از این جهت در هم پیچیدگی حیرت آوری را عرضه می دارد . لذا بازتاب ریتم تکنیک و تکنولوژی را نمی توان ساده شده و سر راست در نظر گرفت . به عنوان ویژگی های خاص تکامل هنری مثالی می زنیم :
مارکس در بررسی رونق حماسه ی یونانی همر و هزیود می گوید که این رونق بر پایه ی اوج تفکر اساطیری اوج گرفت و با انحطاط آن انحطاط یافت زیرا« آن چنان دورانی از رشد اجتماعی رسید که برخورد اساطیری به طبیعت و یا طبیعت اسطوره وار را رد می کرد و از هنرمند تخیلی آزاد از اسطوره می طلبید .» ولی در کشور ما اوج حماسه، تابع علل اجتماعی دیگری است ( شعوبیت ایرانی علیه تسلط اعراب ) لذا ایلیاد و اودیسه از سوئی و شاهنامه از سوئی دیگر بر حسب فنرهای محرک به کلی گوناگونی پدید آمدند. منظور آنست که قوانین عمومی برای توضیح پدیده های هنری بخودی خود کافی نیست. بلکه باید بررسی مشخص انجام گیرد و قونین خاص مکانی-زمانی کشف شود. در عرصه های دیگر هم همین طور است : آیا این از شگفتی ها نیست که سرمایه داری صنعتی انگلیس ، سرمایه داری بازرگانی هلند را به سود فئودالیسم سرکوب میکند؟
در شعر امروز این بازتاب ریتم به عیان دیده می شود. چنان که شما توصیف کرده اید، امری است بجا و به قاعده و هرگونه طغیان کهنه پرستان علیه آن خنده آور است. ولی یکی از ویژگی های هنر دلبستگی و وابستگی آن به سننی است که در سرزمین معینی آفریده است. ریتم فن معاصر ما را به خلق اشکال نو بیان شعری وامیدارد، ولی ما را از سنن شعری خودمان بی نیاز نمی سازد. «ریتم» تنها عامل دگرساز در هنر نیست. هنر در کلاف درهمی از عوامل شکل میگیرد.
بحثی در گذشته تحت عنوان فرهنگ پویا و ناپویا وجود داشته است. به این بحث باید با نهایت احتیاط نزدیک شد و ابداً مجاز نیست ما شعر کلاسیک ایران را در زیر عنوان تحقیرآمیز « فرهنگ ناپویا» قرار دهیم و یا مابین شعر امروز و شعر کلاسیک تضادی ناهمساز ببینیم. ]خر وراثت و سنت نیز از قوانین تکامل و تداوم هنری است. مطلق کردن سنت به زیان نوآوری و همگامی با تندپای زمان ، یا بر عکس مطلق کردن مقتضیات زمان به زیان ارثیه ی گردآمده هیچکدام درست نیست. باید گذاشت که شاعران ما ، برحسب آن دگرگونی های ظریفی که در وجدان هنری هر یک میگذرد، به شکلی که می توانند بشکفند. آنچه که باید طلبید کیفیت خوب هنری-فنی و مضمونی-فکری است.
به قول حافظ:
"یکی است ترکی و تازی در این معامله حافظ !
حدیث عشق بیان کن به هر زبان که تو دانی"
همیشه به یاد این سخن طنزآمیز ولتر می افتم که دوست داشت بگوید: « همه ی انواع هنر خوب است ، جز نوع ملالت آور آن».
در همین شعر امروزی ما ، با پیروی از سبک های کلاسیک ، نئوکلاسیک ، و انواع مختلف نوپردازی ، از اشکال محافظه کارانه تا بسیار جسورانه ، انواع نمونه های عالی ، بسیار خوب ، خوب ، متوسط، بد، بسیار بد به وجود آمده است. از آنجاکه بیان مابین شکل بیان هنری و بسیاری ویژگی های هنرمندان ما (که مانند همه ی هنرمندان عواطفی شکننده دارند) رابطه ی ظریف روانی-فکری برقرار می شود که از پیوند زیستنامه ی انفرادی و خاص آنها با تاریخ ، زائیده می شود ، لذا در این امر باید «دموکراتیک» اندیشید و گرانشگاه بحث را به جای دیگری برد. به قدرت عاطفی و کیفیت هنری اثر (درجه ی آفرینش گری آن) ، به صلابت فنی-زبانی ، به مضمون فکری-اجتماعی ، به پرداخت چهره ها ، و بسیاری ظرایف دیگر. در تمام این موارد سخت گیری مجاز است، بدون آنکه طرفدار نوعی هنر زبده گرایانه ی ویژه ی خواص باشیم؛ هنر می تواند در سطوح مختلف «مشتریان» عرضه شود و این تا زمانی که نابرابری سطح فرهنگی (مانند نابرابری ثروت) فاحش است ، امری است ناگزیر. برخی از هنرمندان و شاعران ما سخت ، سلیقه و دریافت و پسند خود را مطلق میکنند. آنها را باید به تسامح و آسان گیری فراخوانند البته نه تسامحی که مایه ی تدنی هنری شود ، بلکه تسامحی که به مردم گیر و مردم پذیر شدن هنر کمک کند، بدون آنکه اشکال والاتر و زبده تر و خاص تر را از میان ببرد.
2- شعر و تمدن امروزی
سیاوش کسرائی:
همه می دانیم که جهان پیرامون شاعر امروزی را ابزار و وسائلی به کلی سوای آنچه مثلاً گرداگرد سعدی و حافظ را می انباشت پر کرده است و تازه بر همه ی آن یا این وسائل و ابزارها اکنون ، مناسبات دیگری حاکم است. نیز خوب می دانیم که سنت بیان شعر فارسی از قبول واژه ها و کلمات جدید تا چه حد پرهیز دارد، من باب مثال تا سال ها دار و درخت های شعر نیما و پرندگان و حیواناتش را که پیش از آن در شعر فارسی نیامده بود نه تنها قبول نمی کردند که دست هم می انداختند. درگیرهای جدی روزگار ، و فشار مسائل مشخص دیگر آن، کلی گوئی های کلاسیک را نمی پسندد. سنگینی و زبری و خشونت مشکلات فرود آمده بر گرده ی آدمی ، ضرورت صراحت را در بازگوئی اندوه و غم یا امیدها و آرمانهای بشری روزافزون می کند و کمتر جائی برای تمثیل و سمبل یا استفاده از پیاله و میخانه و گل و بلبل و پروانه و شمع و شبستان می گذارد . چه باید کرد؟ ضرورت ، تلنگرهای شکننده ای به جدار ساغر بلورین شعر می زند ، راه ورود شاعرانه ی علوم و تکنولوژی و اقتصاد و سیاست ( که جای طبیعت را در چشم انداز شاعر گرفته اند) چیست؟
احسان طبری:
در واقع مطلبی که مطرح فرمودید ، این بار بیشتر در مورد مضمون شعر است. کاملاً درست است که فضای تاریخی شاعر امروز ، فضای کسائی مروزی یا هلالی جغتائی یا حتی ادیب الممالک فراهانی نیست، آن همه مضامین و استعارات دل انگیز که از رودکی تا بهار در شعر کلاسیک فارسی پدید آمده ، برای بیان سیاله ی سوزان امروزی زیست فردی و اجتماعی ، ناگهان خود را الکن و نارسا نشان میدهد. حافظ از جهت داشتن تفکر عمیق تعمیمی و رمزآمیز بودن زبان ، شرایط تداوم را برای اثر خود پدید آورده ، با این حال امروز او هم نه بیانگر عشق ماست و نه بیانگر اندوه و امید ما . مسائل ما را در برش های خاص زمانی _ مکانی امروزی مطرح نمی کند و نمی تواند مطرح کند. یک مرتبه می بینید که شعر کمابیش پیش پاافتاده ی یک شاعر نوخیز در شما جریان برق نیرومند احساس پدید می آورد که فلان قصیده ی فصیح خاقانی با همه ی سوز و گدازش قادر نیست: اختلاف فاز و گسست روحی پدید آمده است. لذا باید شعر زمان ، فرزند اصیل زمان باشد . اما در اینجا هم همان سخن پیش گفته صادق است . پس گنج سرشار صور و استعارات کلاسیک را به گوشه ای بنهیم ، از مضامین گذشتگان فیض و الهام نگیریم؟ ابداً . گویا مطلب روشن است و توضیح زائد .
3- شعر و شعار
سیاوش کسرائی:
شعار ، صرف نظر از هر معنی لغوی ، با این معنا ، امروزه کاربرد دارد که ماحصل عمل ما و حساب ما و بررسی های درونی یا بیرونی یک شخص یا یک حزب و گروه یا ایدئولوژی مذهبی و سیاسی است ، کپسولی از همه ی داروها ، نارنجی از نارنجستان یا برشی از میوه های درشت جهان بینی است که طعم و مزه و عملکرد آن همه را در اندام لاغر خود دارد: - « قولو لا اله الی الله تفلحوا» ( محمد رسول الله) ، « پرولتاریای جهان متحد شوید» (کارل مارکس) ، « هر آن کس که در این حلقه نیست زنده به عشق – بر او نمرده به فتوای من نماز کنید ! » (شمس الدین حافظ) ، حسنت به اتفاق ملاحت جهان گرفت – آری به اتفاق جهان می توان گرفت » (شمس الدین حافظ) ، «تو بگو با زبان دل خود – هیچ کس گوی نپسندد آن را» (نیما) .
چنان که من به نوبه ی خود نیز آرزو دارم که پاره ای از اشعارم شعاری باشد یا بشود و شادمانم که این شعر خود را گاه بر در و دیوار می بینم: «هر شب ستاره ای به زمین می کشند و باز – این آسمان غم زده ، غرق ستاره هاست.» اما این که می گویند شعر نباید هرگز شعار باشد ، آیا از آنجا نیست که شعر شدن شعار را با انتقال خام شعار در درون شعر اشتباه می کنند؟ و خطر آنکه ، با پیش گیری از ورود شعارهای درست در شعر ، راه شعارهای تخدیر کننده و به بن بست کشاننده ی آدمی را باز می کنند؟
احسان طبری:
چه کسی گفته است شعر فقط باید شعار باشد؟ این مبتذل کردن سخن کسانی است که به تعهد اجتماعی شعر باور دارند و آن را هم لازم میدانند. احدی حق ندارد در تعدد وظایف شعر تردید کند و بگوید شعر فقط باید مسائل سیاسی روز را مطرح کند. آیا شعر در وصف طبیعت ، عشق ، رنج ، مرگ ، اندوه ، طنز و دیگر مسائل انسانی ضرور نیست؟ شعری که به هر حال بشر را می پرورد ، تسلی می دهد. اوج می بخشد؟ لذا مسئله ای که مطرح است ، مسئله ی «تعهد اجتماعی» شاعر در حرکت کلی تکاملی ، در جنبش ، در مبارزه، در انقلاب ، در جنگ ، در نوسازی و غیره است و نه این که شعر باید شعار باشد. به قول شما برای آن که شعری بتواند تا حد شعار یک خلق اوج یابد، خود باید «جوهر ذاتی» از خود بنماید. آن ، بحث دیگری است. به هر صورت بحث در باره ی این که شعر باید شعار باشد یا نباشد، بحث پرت و نادرستی است که مسئله ی « تعهد اجتماعی شعر » را از یک زاویه ی تنگ و تا حدی «هوچی مآبانه» مطرح میکند. این هم از همان حرف هاست که می زنند یا می زدند و امروزه هواداران پر خروشی ندارد.
4- تعریف شعر امروز
سیاوش کسرائی:
در سال های اخیر ، به سبب ازدیاد ترجمه ی آثار هنرمندان خارجی، از جمله شاعران بزرگ جهان باب تأثیرگذاری عقاید و اندیشه های آن شاعران – که در زادگاه خود و در ارتباط با مجموعه ی مختصات هنری و ادبی سرزمین اصلی چه بسا بجا و درست بود – در کشور شعرپرور ما نیز به غلط
گشوده شد ، تا آنجا که هر از چندی نوخیزان شیفته را در طلب راه نو به گمراهی کشانید. از جمله در تعریف شعر جنجال ها به پا شد که آیا شعر خوب آن است که شعر تصویر باشد(ایماژ) یا شعر اشیاء یا شعر ناب و یا شعر حجم و غیره و حتی بعضی تا آنجا پیش رفتند که : شعر واقعی پس از جنگ بین الملل دوم پدید شده است. از آنجا که وسعت و گونه گونی شعر به ویژه در کار نوابغ شاعری ایران تا حدی است که کار تعریف شعر را به صورتی جامع و مانع شامل شعر آنان نمی کند و با توجه به تعاریف کلاسیک ایرانی و غیر ایرانی خواهشمند است در این زمینه ها نظر خود را بیان دارید ، چه به گمان من اطلاق شعر به ویژه به یک شیوه ی بخصوص به کلی خطا است.
احسان طبری:
تعریف منطقی از مقولات ضرور است ولی در عین حال از دیدگاه دیالکتیک ، تعاریف چارچوب های تنگی است که سرانجام روزی واقعیت آن ها را در هم می شکند زیرا زندگی از مفهوم غنی تر است. به قول گُته دانش خاکستری است و درخت زندگی سبز و خرم. از لحاظ صرفاً منطقی شعر یکی از اشکال عمده ی تجلی بیان هنری است که شاخص برجسته ی آن از سوئی خیال آمیزی تعابیر و از سوی دیگر فوران عاطفه ی هنری است. خواجه نصیر الدین طوسی به اتکاء تعریف ارسطو آن را «کلام مخیل» میداند و شاخص های «وزن» و «قافیه» را عامداً ذکر نمی کند. در شعر «دیدگاه خاص» شاعر که با دید عادی تفاوت دارد، و به همان نیروی پندار وابسته است ، اهمیت دارد. من این مثال را در جای دیگر هم ذکر کردم که روستائی به شهر آمد و همه جا ذکر شاعر و تندیس شاعر و نام شاعر را دید و سرانجام شاعر را شامگاهان در بیرون شهر یافت و از او پرسید: « چه کرده ای که چنین نام آور شده ای؟ » شاعر هلال را نشان داد و پرسید: « آن را می بینی؟ » . روستائی گفت: « آری»، شاعر گفت: « حالا چشم هایت را فرو بند و بگو آیا آن را می بینی؟ » ، روستائی گفت: «نه ! ». شاعر گفت: « ولی من وقتی چشم هایم را می بندم هلال را زیباتر از آنچه که هست ، می بینم.» این یک مثال «شاعرانه» است. تخیل واقعیت همیشه زیباتر(به معنای متداول این واژه) نیست و آن هم مخصوص شاعر نیست. ولی این مثال مسئله ی « دید خاص شاعر » را مطرح می کند و از این جهت بد نیست. این دید خاص اگر با آن بیان شاعرانه همراه نشود ، ثمره ای به بار نیاورده است. برای دانستن بیان خیال آمیز و خیال انگیز و پر عاطفه ی شاعرانه و دید ویژه ی شاعر ، روانشناسی خاصی لازم است که بی شک با نوعی ماوراء حساسیت همراه است ، آنچه که منبع گنج و رنج شاعران است و گاه آن ها را به آدم های بدون تعادل نیز بدل میکند. لذا یکسویه کردن تعریف شعر درست نیست. این سخن که شعر پس از جنگ دوم دارای جوهر شعری بالاتری است: قابل تأمل و دقت و بحث است. مارکس در موردی یادآور می شود که تولید سرمایه داری از برخی اشکال هنر (مثلاً شعر) خوشش نمی آید. این درست است. ولی در عصر ما علاوه بر عامل سرمایه داری عامل انقلاب نیز که شعر را می پرستد ، تأثیر دارد. باری در دوران ما شکی نیست که حرکت جوشانی در شعر وجود دارد. عصر ما عصر آگاهی علمی ، فنی ، هنری و اجتماعی است. شاعر امروز در فضائی به مراتب بیدارتر و فهیم تر از گذشته شعر میگوید. لذا از جهاتی این مطلب می تواند قابل قبول باشد. ولی ساده گوئی است اگر ما بگوئیم مثلاً پیکاسو از روبنس و رامبراند نقاش تر است. سودمندی این مقایسه چیست؟ آیا لازم است نیما را با فردوسی یا سعدی مقایسه کنیم؟ آیا لازم است بگوئیم کدام شاعرترند؟ به نظر من این مقایسه ها که دو پدیده ی دیاکرونیک (دو زمانی) را با تجرید از صدها مشخصه ، در یک جهت تنگ و محدود ، می سنجند ، نه سودمند است و نه حاصل بخش. باری ، آنچه که «جوهر شعری» نام دارد، دید شاعرانه ، بیان مخیل ، عاطفه ی نیرومند و مسری است که اگر با یافت های نغز فکری همراه شود، می تواند شخص را به تحسین برانگیزد. در این زمینه اینجانب در برخی از نوشته های گذشته ی خود مشروح تر و منجزتر سخن گفته است و اینک نمی خواهد آن ها را تکرار کند زیرا چاپ شده و در دسترس همگانی است و تکرارش ملالت آور است.
5- شعر کلاسیک و نیاز امروز
سیاوش کسرائی:
درباره ی پاره ای از بنیادهای قابل حفظ و نگهداری شعر کلاسیک (از قبیل وزن و قافیه) یا «توصیف» که انسانی کردن طبیعت بود و یا خدا دیدن آدمی و ستایش انسان در پیکره ی معشوق و معماری های کلامی (که قصیده و غزل و مثنوی و قطعه و رباعی و انواع دیگر شعر و شگردهای سخنوری تجلی آن ها بود) امروز نیز می توانیم به بحث بنشینیم. آیا این بحثی عبث است، یا می تواند برای شاعر معاصر راهگشا باشد؟
احسان طبری:
در مطلبی که مطرح فرمودید دو نکته ی مختلف قید شده است که من با اجازه ی آن دوست ارجمند ، آن دو نکته را از هم جدا می کنم. یکی مسئله ی وزن و قافیه و دیگری مسئله ی حفظ و ادامه ی موضوعات(تماتیک) و اشکال شعر کلاسیک در شعر امروز. در مسئله ی وزن و قافیه ، این گویا مطلب حل شده ایست که وزن و قافیه برای شعر ( بنا به تعریفی که در مبحث قبلی از آن شده است) خصائص حتمی نیست. منتها من شخصاً «سلیقه ای» را در مورد «اشعار موزون» دنبال می کنم که در آن وزن را نمی شکنم و یک عنصر بی وزن را به ناگاه در آن وارد نمی کنم. تا آنجا که به خاطرم میرسد این شیوه با فروغ فرخزاد در شعر امروزین ما شروع شد و او در جائی – که اکنون یادم نیست کجا – تصریح میکند که وقتی وزن را قالب تنگی برای روح و عاطفه ی شعری خویش می یابد، آنرا با وجدان آسوده می شکند و سخن خود را می گوید. به نظر من انتقال از یک وزن به وزنی هماهنگ با آن ، موافق قاعده ی « تلائم موسیقی » ، بلامانع است، ولی درج جمله یا عبارت بی وزن در متن شعر موزون روا نیست. از آنجا که نوعی طغیانگری و نیست گرائی (نی هیلیسم) در نزد جمعی از شعرای نوپرداز ما مرسوم شده ، مراعات قواعد فنی را کاری عبث می دانند و آن را نوعی گرایش جزمی و ملانقطی بودن می شمرند. ولی در تمام عرصه های معرفت مانند علم، فن ، هنر ، قواعدی وجود دارد. اینکه «قواعد» در جایگاه معینی به سود تکامل شکسته می شود، قانون تحول طولانی و انقلابی پدیده هاست و مورد تردید نیست. ولی این کار نمی تواند خودسرانه ، دل بخواه و هوسناکانه باشد. به هر جهت من نظر خود را به عنوان یک «سلیقه» یاد کردم ، نه یک «قانون گزار». خود من از این سلیقه تبعیت می کنم ولی کسی را که قانع نیست ملزم نمی دانم. در مورد قافیه تصور نمی کنم بحثی باشد. ما باید در قوافی انعطاف بیشتری ایجاد کنیم . مثلاً «باغ» را با «مشتاق» قافیه کنیم و حتی «هماوائی» را نیز که مولوی به کار برده(صفات← اعتقاد) بپذیریم. در ترانه های عامیانه قافیه سازی با «هماوائی» بسیار است(مثلاً: «ما بچه های گرگیم – از سرمائی بمردیم»). قافیه را می توان جابجا کرد و نظام کلاسیک آن را به هم زد قافیه را می توان در اشعار موزون ، و یا سجع وار در اشعار غیر موزون آورد. مثلاً مانند این سخن عین القضات در «لوایح» :
« . . . در پرتوی نور
معشوق از هستی سفر کند
و در نیستی مستقر کند
و معشوق را هم راضی می باید نمود:
بدانچه عاشق به هستی او هست شود
و به شراب مشاهده ی او مست شود.»
گلستان سعدی و مناجات های خواجه عبدالله انصاری و مقامات حمیدی و بسیاری آثار دیگر فارسی از این سجع های دل انگیز انباشته است که قافیه دارد و وزن ندارد و گاه قافیه هم به صورت قرینه است. و سرانجام قافیه را اصلاً می توان کنار گذاشت. ترجمه ی موزون دو سوره ی قرآن بطور عمده به شعر هجائی دارای قافیه ی آزاد که در قرون اولیه ی هجری انجام گرفته و آقای احمد علی رجائی تحت عنوان « پلی میان شعر هجائی و عروض فارسی» منتشر کرده نشان می دهد که سنت شعری فارسی از جهت شکل غنی است و در ان زمینه حتی نوآوران ما می توانند از کهن پردازان ما الهام گیرند. اما در باره ی فیض گیری از تماتیک و موضوعات شعر کلاسیک (مانند وصف طبیعت یا ستایش انسان در پیکره ی معشوق و غیره) مسلم است که تکرار برده وار یا مو به موی اشکال کهن و اندیشه های کهن چیزی به ما نمی دهد و باید تتبع (Epigonisme) را رها کرد. ولی این فیض گیری در تماتیک بذاته بلامانع و گاه شاید سودمند است. به شرط آنکه با شیوه ی نو باشد. از این جهت کوشش برخی شاعران نسل امروز برای ایجاد غزل ها ، مثنوی ها ، چکامه ها و قطعات نو – اگر در آن نفخه ی زمان دمیده شده باشد، کوشش عبثی نیست.استقرار نوعی «تابو» و منع و حرمت علیه کاربرد اشکال و مواضیع شعر کلاسیک ، خنده آور است. باید گفت که اگر کسانی در این زمینه هستند که از خود قریحه ی سخنوری نشان میدهند ، قدم آنها بر روی چشم ! ولی کار بزرگ نسل معاصر شاعران این بود که شعر را از نظم خشک با مضامین مکرر و ملال آور درآورند. حالا اگر گاه شعر کلاسیک با پاسخ گوئی به توقعات امروزی ، یعنی با نشان دادن «جوهر ذاتی» عرضه شود ، چرا باید آن را نپذیرفت؟ ما جزم گرائی کهن پردازان را رد می کنیم و چرا جزم گرائی نوپردازان را بستائیم؟ ما طرفدار تنوع سبک های نو و کهن هستیم ولی طرفدار آن که همه ی آن ها در خدمت پیشرفت انسان کار کنند و سخن خود را در اوج یک اثر هنری به وجود آورند و در راه مثله کردن ، برده کردن ، تخدیر و گمراه سازی آدمی بر نیایند.به قول شکسپیر «That is the question! » ، «تمام مسئله اینجاست ! ».
اکنون که سخن از تماتیک شعر به میان آمد. با اجازه ی آن دوست گرامی گفتگو را با یادآوری اجمالی برخی تحلیل های تئوریک و تذکرات هنرمندان و فلاسفه در این زمینه به پایان می بریم ، این ها مطالبی است کلان و ژرف و ما به اشاراتی چند اکتفا می ورزیم.
خصلت فراگیر و هرسونگر «آگاهی هنری» ، به فرد هنرپذیر کمک می کند که بنا به اصطلاح مارکس «ماهیت نوعی» خویش را به عنوان انسان بشناسد.. به همین جهت چرنیشوسکی بر آن است که « هر چیزی که برای انسان در زندگی جالب است» می تواند موضوع هنر قرار بگیرد و در اینجا نمی توان حدود و ثغور خاصی وضع کرد. در شعر کلاسیک ما دهها و دهها موضوع طرح شده که از نوع «مسائل ابدی» است و ناچار شعر به سوی آن ها باز و باز پرواز میکند.
مهم ترین خصیصه ی آن چیزی که مارکس آن را «دریافت هنری جهان» می نامد در آن است که در اثر هنری نه تنها ترازنامه ی معرفت انسانی تجسم می یابد ، بلکه راه و مسیر این معرفت(که راه بغرنج و پر نرمش ادراک و پرداخت هنری «جهان موضوعی» است) نیز به ناچار بازتاب خود را ایجاد میکند. حتی امور زشت و فرومایه نیز در هنر (باز هم موافق اصطلاح مارکس) «طبق قوانین زیبائی» بیان می شود. آری ، این دیالکتیک روند هنری است که حتی زشت و فرومایه نیز در آن در گروی شیوه ی والائی زیبائی هنری است. این خود فراخنای شگرف «دارالمرز» هنر را نشان میدهد.
اندیشه ی هنری بنا به توجه صائب هگل باید به صورت «هیجان هنری» (Pathos) درآید ، تا بتواند ویژگی بیان هنری را کسب کند. گته ، شیللر ، دنی دیده رو به نقش «بسیج گر» و از «جهت اجتماعی فعال و کنش گر» اثر هنری توجه زیادی داشتند. در همین زمینه ، لنین به هنگام بررسی آثار تولستوی می نویسد:
« اگر در برابر ما واقعاً هنر کبیری است ، در آن صورت باید برخی از جهات اساسی انقلاب را در خویش منعکس کند. »
شمس تبریزی گفت:
«هر قصه را لغزی است ، قصه را جهت آن لغز آورند نه از بهر دفع ملالت.»
این هاست آنچه که از تماتیک هنر و از آن جمله شعر طلبیده می شود، پس شکل یا توجه به سنت یا پرداخت نوآورانه به شکل تجریدی مطلق شده ، اساس کار نیست و جای اهمیت محتوا را نمی گیرد. اگر چه نوعی تناسب بین تبلورهای شکلی و سمت های موضوعی وجود دارد که گاه از «ناخودآگاه» ما می گذرد و چنان که یک مرتبه می بینیم که غزلی از خامه ی ما جاری شد ، یا شعر آزادی بدون قافیه و وزن سروده ایم ، زیرا محتوا با دست های مرموز خود در جامه خانه ی بزرگ اشکال متنوع شعری سرانجام لباسی برازنده ی قامت خویش می یابد. به قول مولانا جلال الدین مولوی:
" جامه ی شَعر است شِعر و تا درون جامه کیست؟
یا که حوری جامه زیب و یا که دیوی جامه کن"
نقل از : دنیا سال 1359 شماره ی 9 و 10
ارگان تئوریک «حزب توده ی ایران»
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
